ویژه سیاسی

تحلیل: ترامپ تهدیدآمیزتر از اوباما برای روسیه

بیش از چهار سال است که بحران و تنش حرف اول را در روابط دو قدرت بزرگ بین المللی آمریکا و روسیه می زند. در شرایطی که انتظار می رفت با راهیابی ترامپ به اتاق بیضی شکل کاخ سفید، هوایی تازه به روابط خصومت آمیز مسکو و واشنگتن زده شود، تداوم اختلافات گذشته و بروز چالش هایی همچون روس گیت و پیچیده تر شدن  بحران در سوریه، عمق دشمنی ها را وسعت بخشید. هم اکنون طرفین در طیف وسیعی از موضوعات و مسائل منطقه ای وبین المللی درگیر هستند. زخم ناشی از بحران اکراین کماکان بر روابط طرفین سایه افکنده است. بحران جدیدی که ظرفیت بالایی جهت تنش زا کردن روابط این دو قدرت دارد؛ اینده قدرت در سوریه و چگونگی حضور نیروهای بین المللی در این کشور است. قابل ذکر است که طی ماههای اخیر مقامات بلندپایه خارجی هر دو کشور زبان به انتقاد همدیگر پرداخته اند. در اخیرترین آن نیکی هلی نماینده پرنفوذ آمریکا در سازمان ملل، روسیه را متهم به همکاری با دولت سوریه در حمله شیمیایی به شهر دوما در غوطه شرقی کرد.

بنا به گزارش ها در این حمله حدود 20 غیر نظامی که اکثر آن کودکان هستند؛ کشته شده اند. از دید آمریکا اقدام روسیه در افزایش موشک های زمین به هوای اس 400 در پایگاه حمیم نشان از برنامه این کشور جهت توسعه پایگاههای نظامی اش در دوران پسا بحران سوریه است. امری که نگرانی های گسترده ای را در میان سناتورهای آمریکایی از توسعه قلمرو نفوذ روسیه در منطقه استراتژیک خاورمیانه برانگیخته است. از دید

اعضای کنگره آمریکاب هدف مسکو از این اقدام رهگیری هواپیماهای جنگی آمریکا در سوریه است. پیشتر در ماه ژوئن روسیه اقدام آمریکا در هدف قرار دادن بمب افکن سو 22 سوریه را مورد انتقاد قرار داده بود. در برابر این هجمه از فشارها، واسیلی نبنزیا سفیر روسیه در سازمان ملل با رد اتهامات بی پایه همتای آمریکایی اش، این کشور را به جنگ روانی علیه روسیه و سوریه متهم کرد. از دید وی، آمریکا و متحدان اروپایی اش بی دلیل در تلاش برای برقراری ارتباط میان دولت روسیه وسوریه در استفاده از گازهای شیمیایی می باشند.  با عطف به اهمیت بحران سوریه در اینده روابط دو قدرت در دو بخش، مذاکرات سوچی و نقش روسیه در افزایش تقابل میان آنکارا و روسیه، ریشه های اختلاف دو کشور را بررسی و در پایان به تحریم های جدید ترامپ علیه روسیه خواهیم پرداخت.

نشست سوچی
آمریکایی ها بر این باورند که با توجه به در جریان بودن مذاکرات صلح ژنو از سوی سازمان ملل نیازی به مذاکرات موازی همچون نشست های آستانه و  سوچی نیست. با عطف به این امر تلاشهای روسیه در برگزاری نشست های جداگانه به نوعی دهن کجی به برنامه صلح قدرتهای غربی محسوب می شود. پایه مذاکرات ژنو بر یک اصل مهم یعنی آزمون برای تعهد  بنا نهاده شده است. امری که تاکنون سازمان ملل از هیج یک از طرفین درگیر در جنگ مشاهده نکرده است. تاکنون نه دور مذاکره به محوریت سازمان ملل برگزار شده که هیچ کدام تاثیری در تغییر اوضاع رقت بار مردم سوریه نگذاشته است. از دید سران آمریکا دولت سوریه رغبتی به مذاکره با گروههای مخالف ندارد. ارتش سوریه در حال مبارزه با جریان های مخالف در دو منطقه ادلب در شمال غربی و غوطه شرقی در نزدیکی دمشق است و سعی می کند با خرید زمان، دست برتر خود را در مذاکرات حفظ کند. ال اریدی از اعضای بلندپایه مخالفان سوریه  بر این باور است که دولت سوریه همزمان دو پروژه توسعه فتوحات سرزمینی و پیشبرد مذاکرات صلح را دنبال می کند. بی گمان با تضعیف موقعیت طیف مخالفان، پروسه مذاکرات صلح نیز به دولت سوریه رقم خواهد خورد. از همین رو بی جهت نیست که این دور از مذاکرات که با محوریت روسیه در شهر سوچی برگزار شد از سوی طیف عظیمی از گروههای مخالف مورد تحریم قرار گرفت.

تقابل ترکیه با آمریکا
حمله نظامی ترکیه به شهر مرزی عفرین با چراغ سبز روسیه بار دیگر تنش ها در سوریه را به اوج رساند. با توجه به اتحاد راهبردی آمریکا با کردهای سوریه در مبارزه با داعش، عملیات شاخه زیتون ترکیه از سوی متحدان غربی اش به عنوان اقدامی تنش زا و مخرب در روند مبارزه با داعش و جریان های تکفیری تعبیر شد. ازدیدگاه واشنگتن؛ تداوم دشمنی میان ترکیه با کردهای سوریه بیش از هر چیز زمینه ساز نفوذ و حضور دوباره افراط جویان داعش مسلک خواهد بود. جالب اینجاست که هم ترکیه و هم جریان های کردی بارها از آمریکا خواسته اند که دست به انتخاب نهایی بزند. انتخابی که موقعیتی جز شکست برای آمریکا در پی نخواهد داشت. برای فهم این امر ناگزیر به تامل در ریشه های اتحاد آمریکا با کردها در روزهای آغازین حیات داعش هستیم.
 
در ابتدا ترکیه با گرفتن قول و قرارهایی از سوی واشنگتن وارد نبرد بین المللی علیه داعش شد. دولت وقت آمریکا به طرف ترک قول مساعد داده بود که از خودمختاری کردها در سوریه حمایت نخواهد کرد و این نیروها را پس از حذف داعش به حال خود رها خواهند کرد. هم ترکیه و هم آمریکا روی گروه ارتش آزاد به عنوان نماینده میانه رو جریان مخالفان سوری به توافق رسیده بودند. امریکایی ها حدود500 میلیون دلار هم جهت تقویت این گروه برای ثبات بخشی به سوریه سرمایه گذاری کردند. ادامه تحولات در سوریه و ناتوانی ارتش آزاد در مقابله با فتوحات داعش، پروژه مشترک آنکارا- واشنگتن را در حاشیه قرار داد. آمریکایی ها سریعاً متوجه اشتباه محاسباتی شان در صحنه نبرد سوریه شدند و این بار به سراغ نیروهای موسوم به ائتلاف دموکراتیک سوریه برآمدند. این امر سرآغاز اختلاف میان دو متحد دیرین شد.

مقاومت نیروهای کرد در جریان اشغال کوبانی از سوی داعش، توجهات جهانی را به رشادت و فداکاری شبه نظامیان واحد های خلق مردمی جلب کرد. دولت وقت آمریکا نیز با ملاحظه قدرت زمینی این نیروها و توانایی شان در دفع پیکارجویان داعش به حمایت هوایی از این جریان پرداخت. همزمان با همکاری مشترک واشنگتن با نیروهای کردی، انکارا شروع به تضعیف موقعیت سرزمینی کردها در سوریه پرداخت. نقطه شروع عملیات از شهر مرزی جرابلس  در سپتامبر 2015 بود. ترکیه از همین تاریخ شروع به گسترش عملیات هایی همچون سپر فرات علیه مواضع کردها در سوریه زد. به نظر می رسد که هم اکنون با ورود ترکیه به شهر عفرین  احتمالا در اینده ای نزدیک به منبج، تقابل طرفین  وارد مرحله نهایی شده است. بی تردید تبعات این بحران فراتر از مرزهای سوریه است. در این بین احتمال فرو ریزی روابط استراتژیک ترکیه با واشنگتن بیش ازهر زمان دیگر محتمل است. از همان روز آغاز عملیات ترکیه، تحت شدیدترین انتقادات از سوی  دو شخصیت بلندپایه، رکس تیلرسون و جیمز ماتیس، هستند. از دید این رهبران، اقدام تهاجمی ترکیه بیش از هر چیز زمینه را برای تقویت نفوذ و چایگاه روسیه در سوریه فراهم می سازد. روسیه مدت هاست که منتظر فرصت برای ضربه زدن به منافع و موقعیت آمریکا در سوریه است. در حال حاضر حدود 2 هزار نیروی آمریکایی در سوریه مشغول عملیات است و بدتر اینکه این نیروها قصد خروج از جعرافیای سوریه ندارند. در این بین روسها به این نتیجه رسیده اند که می توان از کارت ترکیه در خروج تدریجی نیروهای حاضر آمریکایی در سوریه بهره گرفت. این احتمال زمانی قوت می گیرد که رجب طیب اردوغان رئیس جمهوری ترکیه مقصد بعدی عملیات ترکیه را شهر منبج اعلام کرده است. این شهر محل اصلی حضور نیروهای مستشاری آمریکاست. بی گمان حضور پرتعداد نیروهای رزم دیده ترکیه در این شهر احتمال برخوردها میان طرفین را بیشتر می کند. از همین رو رهبران روسیه در تلاشند با تشجیع بیشتر ترکیه به تداوم نبرد در سوریه، دولت آمریکا را وادار به ترک نیروهایشان از سوریه سازند.
 حوزه اختلاف روسیه و آمریکا محصور در بحران سوریه نیست. زخم های ناشی از بحران اکراین و اشغال شبه جزیره کریمه کماکان بر اقتصاد و سیاست روسیه سنگینی می کند. در همین راستا در جمعه هفته گذشته دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا در جدید ترین فرمان های حکومتی 21 فرد و 9 شرکت مرتبط با بحران جدایی طلبی اکراین و شبه جزیره کریمه را مورد تحریم قرار داد. جالب ترین بخش نظام تحریمی جدید آمریکا به هدف قرار گرفته شدن مقامات رسمی حکومتی دولت روسیه است که از جنبه دیپلماتیک و عرف سیاسی، بهای سنگینی برای دولت کنونی روسیه در پی خواهد داشت. استیو امنوچین وزیر خزانه داری آمریکا با تایید لیست جدید تحریمی علیه روسیه از تعهد کشورش به حفظ تمامیت ارضی اکراین خبر داد  و اعلام کرد تا زمانی که مسکو به توافقات مینسک پایبند نباشد؛ کماکان در دایره نظام تحریمی کاخ سفید قرار خواهد گرفت. رکس تیلرسون وزیر خارجه آمریکا نیز در جریان دیدار با اعضای سازمان همکاری و امنیت اروپا اعلام کرد که واشنگتن متعهد به دفاع از امنیت و ثبات اروپای شرقی در برابر تجاوزطبی روسیه است و تحت هیچ شرایطی حضور روسیه در کریمه و شرق اکراین را پذیرا نخواهند بود.

در کنار تحریم های مربوط به بحران اکراین، طی یک و نیم سال اخیر چالش مداخله روسیه در انتخابات نوامبر 2016 میلادی نیز به لیست بلندپایه موارد اختلاف زای روسیه و آمریکا اضافه شده است. این موضوع به کانون رایزنی ها و مشاجرات کنگره آمریکا بدل شده است. اعضای دموکرات کنگره با پیشبرد موضوع موسوم به روس گیت در تلاش برای تعمیق و تسری تحریم های موجود علیه روسیه هستند.
 
بدین رو فضای سیاسی و قانونگذاری در آمریکا به شدت ضد روسی است و دولتمردان این کشور از هر ابزاری در تشدید تحریم ها علیه مسکو بهره می گیرند. قابل ذکر است که تحریم های اخیر نیز گرچه در دسته فرمان های اجرایی رئیس جمهوری قرار دارد اما ترامپ با هدف قرار دادن مقامات بلندپایه روسیه نشان داد که همراه و همگام با اعضای کنگره در مقابله با روسیه است. در همین راستا این باور در بین نخبگان سیاسی روسیه شکل گرفته که نه تنها هیچ تفاوتی میان رویکرد اوباما و ترامپ در مواجهه با روسیه نیست بلکه ترامپ به مراتب بدتر از اوباما در دشمنی با روسیه است. الکسی پوشکف از سناتورهای برجسته روسیه، دوره ریاست جمهوری ترامپ را بسیار خطرناک تر و تهدید آمیز تر از اوباما برای منافع و امنیت روسیه خواند و اعلام کرد که انتظار بهبود روابط میان طرفین سرابی بیش نبوده و روابط دو کشور حداقل در یک بازه زمانی قابل مشخص در مدار دشمنی و خصومت باقی خواهد ماند.
 
 
  موسسه مطالعات ایران و اوراسیا ایراس
نویسنده: نیکنام ببری، تحلیلگر مسائل بین الملل

بالا